Cili është kuptimi i vërtetë i transaksioneve për të cilat ndalohet kamata? A mund të aplikohet termi kamatë edhe për huatë tregtare ose prodhuese të dhëna nga institucionet bankare dhe financiare dhe për interesin e ngarkuar mbi to?
Të gjitha transaksionet, tregtare ose jotregtare, individuale ose korporative, private ose publike, që përfshijnë një normë të përcaktuar paraprakisht të kthimit nga huaja, në para ose në mallra, bien brenda fushës së kamatës dhe si të tilla janë të ndaluara. Avancimet, huatë dhe instrumentet financiare me bazë interesi të përdorura nga institucionet bankare dhe financiare janë të ndaluara në Islam dhe, si të tilla, sistemi bankar islam duhet të zhvillojë instrumente alternative të financimit. Myslimanët kanë zhvilluar dhjetëra instrumente të tilla në transaksionet e tyre tregtare gjatë 14 shekujve të fundit. Qarkorja nr. 13 e Bankës Shtetërore të Pakistanit, datë 20 qershor 1984, me titull “Eliminimi i Kamates nga Sistemi Bankar” përmban disa nga këto mënyra. Një version i rishikuar i së njëjtës përfshihet si shtojcë në Raportin e Komitetit të Kryeministrit për Vetëbesimin. Anketa Ekonomike e Pakistanit 1984-85 i kushton një kapitull të plotë kësaj teme. Shpresoj që qeveria dhe Banka Shtetërore të mbeten të përkushtuara ndaj këtij qëndrimi, pasi nuk pritet ndonjë “shpallje” e re që të ketë zbritur nga qielli që atëherë!
Është shumë domethënëse që Kurani ndalon kamatën dhe lejon tregtinë në të njëjtin ajet (Kurani, 2:275). Kjo ofron dëshmi të brendshme për rëndësinë e kamatës në huatë tregtare dhe prodhuese. Ka dëshmi të pamohueshme se transaksionet tregtare ishin pjesë e jetës ekonomike të Arabisë gjatë jetës së Profetit (paqja qoftë mbi të) dhe ai e zbatonte ndalimin e kamatës në të dyja llojet e transaksioneve. Kamata mbi huatë e dhëna nga xhaxhai i Profetit u anulua nga Profeti (paqja qoftë mbi të) në fjalimin e tij të lamtumirës. Këto hua ishin huatë tregtare të dhëna Beni Sakefëve (shih: Mufti Muhammad Shafi, Masala-e Sood dhe artikulli mbi kamatën në Enciklopedinë Islame në gjuhën urdu; Sayyid Mawdudi, Sood; fq. 239–300). Artikulli mbi kamatën në Enciklopedinë e Shkurtër Islame (Leiden, Brill, 1953) fillon me sa vijon:
“Kamatë – do të thotë rritje, si term teknik, fajde dhe interes, dhe në përgjithësi çdo rritje e pajustifikuar në kapital për të cilën nuk jepet ndonjë kompensim. Derivatet nga e njëjta rrënjë përdoren në gjuhë të tjera semitike për të përshkruar interesin.
“Transaksionet me afat të caktuar dhe pagesë interesi, si dhe spekulimet e të gjitha llojeve, përbënin një element thelbësor në sistemin e zhvilluar të tregtisë në Mekë.” (fq. 471)
Çdo përpjekje për të përjashtuar rritjen fikse në huatë tregtare ose prodhuese si jashtë fushës së kamatës është konceptualisht e papranueshme, historikisht e paqëndrueshme dhe moralisht e turpshme dhe kryengritëse.
Duhet të kuptohet se sistemi modern kapitalist bazohet në institucionin e borxhit. Të dyja, si ekonomia konsumatore, ashtu edhe ajo prodhuese, janë të mbingarkuara me borxhe. Islami, në anën tjetër, lejon dhënien dhe marrjen e huasë në rrethana të caktuara për arsye etike dhe bamirësie. Islami nuk parashikon një ekonomi të bazuar në borxhe. Për konsumatorin, Islami dëshiron që çdo individ të jetojë brenda mundësive të tij dhe dëshiron që shoqëria të sigurojë që të gjithëve t’u jepet një pagë e drejtë, e cila është e mjaftueshme për të përmbushur nevojat e vërteta të një familjeje.
I gjithë koncepti i një ekonomie të bazuar në borxh është i huaj për qasjen islame dhe, si i tillë, modeli i ekonomisë që duhet të zhvillohet nën mbrojtjen islame do të jetë i bazuar në kapital (pjesëmarrje në kapital). Vetë-financimi, financimi bashkëpunues, financimi i tërthortë dhe ndërmjetësimi financiar kanë një rol në një ekonomi islame, megjithatë të gjitha duhet të bazohen në ndarjen e rrezikut dhe jo në një kthim të caktuar dhe të paracaktuar. Ajo që është e ndaluar në Islam është ky kthim i caktuar dhe i paracaktuar për një faktor të vetëm. Një kthim i ndryshueshëm bazuar në produktivitetin dhe fitimin aktual të një ndërmarrjeje është plotësisht i ligjshëm. Si i tillë, meriton të theksohet se mendimi se çmimi i kapitalit në një ekonomi islame është zero është i gabuar. Kapitali ka një çmim dhe ky duhet të përcaktohet në dritën e produktivitetit dhe fitimit real të kapitalit. Megjithatë, nuk mund të ketë një çmim të caktuar dhe të paracaktuar për kapitalin. Si i tillë, të gjitha mënyrat e financimit duhet të jenë mbi bazën e ndarjes së rrezikut dhe, rrjedhimisht, mbi ndarjen e fitimit dhe humbjes.
Së fundmi, një dijetar egjiptian ka provuar të bëjë dallimin midis huave konsumatore dhe huave bankare. Por gabimi i kësaj qasjeje është zbuluar plotësisht nga mbi njëqind dijetarë të Al-Azharit, dhe kundërshtimi më i thelluar ka ardhur nga Shejkh Jusuf al-Karadavi, në librin e tij: Fawaid al-Bunuk Heya al-Riba al-Haram, Kajro, Dar al-Sahwa lil Nashr wa al-Tawzih dhe Dar ul-Wafa, 1992.
Bankat pakistaneze dhe disa institucione financiare i financojnë klientët e tyre mbi bazën e marrëveshjeve “shit-bli me shtesë çmimi (mark-up)”. Sipas kësaj metode, klienti i bankës shet një mall të caktuar bankës dhe njëkohësisht e blen atë përsëri me një çmim më të lartë mbi bazën e pagesës së vonuar. Një normë e caktuar mark-up-i (përqindje në vit) aplikohet në shitjen e dytë. A bie kjo marrëveshje brenda fushës së kamatës?
Murabaha (financim me kosto plus) dhe bai muaxhxhal (shitje me pagesë të vonuar) lejohen në Sheriat në kushte të caktuara. Teknikisht, nuk është një formë ndërmjetësimi financiar por një lloj pjesëmarrjeje në biznes. Sheriati supozon që financuesi në të vërtetë blen mallin dhe pastaj ia shet klientit. Fatkeqësisht, praktika aktuale e “shit-blerjes me mark-up” nuk është në përputhje me kushtet mbi të cilat lejohet murabaha apo bai muaxhxhal. Ajo që po bëhet është një marrëveshje fiktive e cila siguron një fitim të paracaktuar për bankën pa u marrë realisht me mallra apo pa ndarë ndonjë rrezik të vërtetë. Kjo është në kundërshtim në thelb me frymën e dispozitave të Sheriatit.
Edhe pse nuk do të ndërmerrja një fetva, pasi nuk jam i kualifikuar për këtë funksion, si student i ekonomisë dhe i Sheriatit, e konsideroj këtë praktikë të “shit-blerjes me mark-up” shumë të ngjashme me kamatën dhe do të sugjeroja ndërprerjen e saj. E kuptoj që edhe Këshilli për Ideologjinë Islame ka shprehur një mendim të ngjashëm.
