Një pyetje që mund të bëhet me të drejtë nga çdo vëzhgues i sistemit bankar islam është: ndalimi islam ndaj interesit ekziston prej të paktën 1400 vjetësh, ndërsa bankat islame janë shfaqur vetëm 15 vjet më parë, në mes të viteve 1970. Pse botës islame iu desh kaq shumë kohë për të ofruar një alternativë ndaj sistemit bankar me interes?
Përgjigjja bazohet domosdoshmërisht në faktorë historikë. Historia e bankave tregtare në botën perëndimore vetë nuk është shumë e vjetër. Zhvillimi i sistemit bankar tregtar në perëndim ka ecur paralelisht me shfaqjen e qytetërimit industrial gjatë dy shekujve të fundit e pak më shumë. Me revolucionin industrial, pati një zgjerim të madh në numrin e tregtarëve, prodhuesve, industrialistëve dhe sipërmarrësve të tjerë që donin të zgjeronin bizneset e tyre dhe të ngrinin lloje të ndryshme firmash, por burimet e tyre financiare nuk mjaftonin për këtë. Prandaj, duhej gjetur një metodë që do t’u jepte përdoruesve të financave qasje në financat e të tjerëve.
Kështu, nevojat për ndërmjetësim financiar çuan në lindjen e sistemi bankar tregtar, i cili shumë shpejt u bë shtylla kurrizore e sistemit modern industrial dhe financiar. Një sistem bankar efikas dhe që funksionon mirë sot është një nga parakushtet më themelore për të pasur një organizim ekonomik efikas. Megjithatë, e gjitha kjo ndodhi në sfondin e traditës kulturore perëndimore, e cila, në fazat e hershme të zhvillimit të saj, kishte hedhur tej konsideratat morale dhe etike të krishterimit nga marrëdhëniet ekonomike dhe të biznesit.
Kur bota myslimane, në fillim të shekullit të 19-të, si rezultat i imperializmit dhe kolonializmit perëndimor, u përball me industrializimin dhe institucionet e tjera të lidhura me kapitalizmin, përfshirë sistemin bankar tregtar, myslimanët kishin dy zgjedhje:
- Të pranonin institucionin e sistemit bankar tregtar ashtu siç ishte dhe të argumentonin se interesi i ngarkuar nga bankat tregtare nuk përmbante elemente të kamatës të ndaluar nga Islami. Prandaj, sistemi bankar tregtar do të bëhej i lejueshëm dhe myslimanët nuk do të kishin kundërshtime ndaj tij.
- Të pranonin verdiktin se interesi i ngarkuar nga bankat tregtare është kamatë dhe, duke marrë parasysh domosdoshmërinë e sistemit banakar tregtar, të përpiqeshin të zhvillonin një sistem alternativ të sistemit bankar që nuk do të shkelte asnjë parim të Sheriatit Islam.
Gjatë mesit të shekullit të 19-të, disa ulema (dijetarë fetarë) në Egjipt, në nënkontinentin indian, në Indonezi dhe në vende të tjera islame u përpoqën të mbanin qëndrimin e parë. Kjo ishte një periudhë kur bota myslimane, pas një periudhe të gjatë nën sundim kolonial, ishte në tërheqje dhe inteligjencia myslimane kishte zhvilluar një mentalitet të dorëzuar. Ekzistonte një tendencë për të arsyetuar dhe justifikuar çdo ide që vinte nga Perëndimi. Prandaj, nuk ishte për t’u habitur që disa përpjekje, edhe pse të pasuksesshme, u ndërmorën për të zbutur ndalimet e forta kundër kamatës. U argumentua se kamata e dënuar dhe ndaluar nga Kurani është në fakt fajde dhe jo interesi që është baza e funksionimit të bankave moderne. U pohua gjithashtu se ndalimi i saj synon kryesisht eliminimin e teprimeve dhe shfrytëzimit që ndodhin në rastet e kredive për konsum kur jepen me interes. Meqenëse bankat tregtare japin kredi kryesisht për qëllime prodhuese, ndalimi i kamatës mund të mos e përfshijë huadhënien bankare. Avokatët e këtyre pikëpamjeve neglizhuan faktin se Kurani deklaron në mënyrë kategorike çdo tepricë (ose shtesë) mbi shumën fillestare si kamatë dhe përmend qartë se kreditorët kanë të drejtë vetëm për shumën fillestare. U harrua gjithashtu se Islami nuk bën dallim midis kredive për konsum dhe atyre prodhuese. Ndalimi i kamatës duhet të zbatohet pavarësisht qëllimit për të cilin është marrë kredia.
Megjithatë, është gjithashtu një fakt historik se këto pikëpamje mbaheshin nga një pakicë shumë e vogël në vendet myslimane dhe nuk patën ndonjë ndikim të madh as tek shumica e dijetarëve myslimanë dhe as tek besimtarët e zakonshëm, të cilët kishin rezerva serioze për saktësinë e këtyre qëndrimeve dhe lejueshmërinë e interesit bankar.
Si pasojë, sistemi bankar tregtar modern nuk mundi të përparonte shumë në vendet myslimane ashtu siç ndodhi në botën perëndimore dhe madje edhe në disa vende aziatike. Kjo vërtetohet nga fakti se sistemi bankar tregtar në botën islame është kryesisht i kufizuar, edhe sot, në qendrat e mëdha urbane ku kultura dhe qytetërimi perëndimor ka depërtuar thellë. Edhe në qytete, një numër i konsiderueshëm i popullsisë qëndron larg bankave tregtare për arsye fetare dhe morale, duke respektuar ndalimet ndaj kamatës. Edhe në mesin e atyre që janë të detyruar të kenë lidhje me bankat, për shkak të rrethanave ose për shkak të mungesës së një alternative të lejueshme islamikisht, ka një numër të madh njerëzish që e konsiderojnë atë si një shkelje të besimit. Si pasojë, ata nuk bëjnë asnjë përdorim të interesit të fituar nga fondet e tyre. Ose e lënë atë në bankë pa e kërkuar, ose ia japin dikujt tjetër.
Qasja tjetër për të zhvilluar një sistem bankar në përputhje me kërkesat e Sheriatit është bërë së fundmi më e rëndësishme, megjithëse ideja për të themeluar një bankë pa interes daton që në vitet 1940. Megjithatë, kushtet në atë kohë nuk ishin ende të përshtatshme për themelimin real të një banke islame, pasi nuk ishte dhënë shumë mendim për detajet teknike dhe funksionimin praktik të një banke pa interes. Në fakt, për shkak të mungesës së një përparimi në teorinë e sistemi bankar pa interes, ideja e një sistemu të till pa interes mbeti vetëm një dëshirë, e jo madje as një plan i qartë, për një kohë të gjatë.
Në vitin 1952, kur Agjencia Monetare e Arabisë Saudite (SAMA) u krijua me dekret mbretëror për të funksionuar si bankë qendrore në Arabinë Saudite, asaj nuk iu lejua të paguante apo të merrte ndonjë interes. Ndoshta kjo ishte hera e parë që ndalimi i interesit përfshihej në një dokument zyrtar të ndonjë vendi mysliman në kohët moderne. Edhe pse statuti i SAMA-s është modifikuar disa herë që prej asaj kohe, “SAMA ose organet e tjera qeveritare, megjithatë, ligjërisht nuk mund të pranojnë interes për paratë që huazojnë.” Megjithatë, SAMA duke qenë një bankë qendrore, nuk mund të kryente funksionet e zakonshme të sistemit bankar tregtar në një kornizë pa interes.
