Mendimi ekonomik në traditën islame gjithmonë ka pasur frymëzim moral. Ky mendim ka rrjedhur nga urdhërat e qarta islame që përcaktojnë objektivat shoqërore dhe normat individuale të sjelljes që lidhen me jetën ekonomike të njeriut. Kurani vetë ka përshkruar një kornizë të qartë për organizimin e jetës ekonomike të njeriut, e cila ka ofruar një model të dallueshëm për ekonominë islame. Ja disa nga veçoritë e tij kryesore: Bota është krijuar për njeriun, që ai të sigurojë jetesën e tij, dhe duke ofruar mjaftueshmëri për të gjithë njerëzit. Njeriu duhet ta sigurojë këtë përmes përpjekjeve të tij, për të cilat ka liri pronësie dhe sipërmarrjeje. Megjithatë, drejtësia duhet të sigurohet, nëse është e nevojshme, përmes ligjit. Bashkëpunimi dhe bamirësia, në vend të egoizmit dhe lakmisë, duhet të jenë norma për njerëzit në çështjet ekonomike. Allahu, duke qenë Pronari i vërtetë, prona duhet të trajtohet si një besim dhe çdo aktivitet ekonomik duhet të zhvillohet brenda kuadrit të përgjegjësisë për menaxhimin e pasurisë. Varfëria është një realitet empirik, prandaj të pasurit duhet të dorëzojnë një pjesë të asaj që kanë te ata që nuk kanë. Tregtia është e ligjshme, por interesat janë të ndaluara. Shkatërrimi është mëkat dhe është e domosdoshme të kursesh dhe të jesh i mjaftueshëm. Pasuria e kësaj bote duhet të trajtohet si një mjet për një jetë morale të mirë, që çon në lumturinë e përjetshme, dhe jo si qëllim në vetvete. Profeti (paqja dhe bekimi i Allahut qoftë mbi të) forcoi këtë qasje me shpjegimet e tij. Ka një theks të qartë mbi një qëndrim bashkëpunues, ku motoja është: ” Përdor burimet që t’i ka dhënë Allahu, përfshirë aftësitë e tua, për të jetuar dhe për t’u ndihmuar edhe të tjerëve të jetojnë një jetë të mirë dhe të begatë, që i shërben përsosmërisë morale”. Ishte kjo moto që frymëzoi kalifët e drejtë që të menaxhonin ekonominë, juristët që të zhvillonin detajet e Sheriatit që lidhen me çështjet ekonomike dhe mendimtarët shoqërorë kur shqyrtonin ekonomitë dhe bënin rekomandime politike. Kështu, gjejmë Ebu Jusuf (123-182 pas Krishtit / 731-798 pas Krishtit) që theksonte përmbushjen e nevojave dhe drejtësinë dhe i kujtonte sunduesve përgjegjësitë e tyre në këtë drejtim. Ai argumentoi për menaxhimin efikas dhe eliminimin e shpenzimeve të kota. Liria individuale nuk duhej të prekej, përveç nëse ishte e pashmangshme, dhe autoriteti shoqëror duhej të rregullonte rritjen dhe zhvillimin. Ai i nxori qëllimet e tij nga Kurani dhe Suneti dhe nuk hezitoi të referohej në të mirën e njohur (ma’ruf) për ta plotësuar atë. Metoda e tij ishte fleksibile, duke përdorur deduksione kur ishte e nevojshme dhe duke nxjerrë përfundime shpesh nga faktet e jetës. Ai analizoi me një qëllim, por gjithmonë mbeti besnik ndaj fakteve. Kur bënte rekomandime politike, ai shpesh i referohej qëllimeve përfundimtare të përmendura më sipër: përmbushja e nevojave, drejtësia, efikasiteti, rritja dhe liria. Kjo e tregon shumë mirë diskutimin e tij mbi përgjegjësitë ekonomike të sunduesit dhe mbi sistemin tatimor.
Ajo që vlen për Ebu Jusuf-in vlen gjithashtu për mendimin ekonomik në Islam në përgjithësi. Kjo nuk do të thotë se mohohet ndryshimi në theks dhe përmasë i mendimit ekonomik të Ebu Jusuf-it dhe të dijetarëve të mëdhenj të tjerë si Ebu Ubejd, Ibn Haldun, Ibn Tajmijjah, el Ghazali, el Tusi dhe Shah Valiullah i Delhit. Megjithatë, kjo nuk është koha dhe vendi për të diskutuar këto veçori dalluese. Ajo që na shqetëson këtu janë elementët e përbashkët që ndajnë çdo mendimtar islam i përmendur më sipër. Të gjithë këta dijetarë analizuan realitetin ekonomik ekzistues në lidhje me objektivat shoqërore dhe normat e sjelljes individuale që ata i nxorën nga Sheriati dhe vazhduan të bënin rekomandime politike të dizajnuara për të transformuar realitetin ekzistues në atë që ata i konsideronin si qëllime dhe vlera islame. Duke vepruar kështu, ata gjithashtu u ndikuan nga kushtet shoqërore dhe politike të kohërave të tyre dhe nga ndjenja e asaj që ishte brenda mundësive. Ata kishin një qasje praktike ndaj problemeve, megjithëse disa prej tyre, si Ibn Haldun dhe Shah Valiullah, arritën në përgjithësime që vlejnë shumë më tepër se koha dhe vendi i tyre. Jurist ndër ta gjithashtu përpiqeshin të nxirrnin nga tradita të veçanta rregulla dhe ligje me vlefshmëri të përgjithshme. Por ne nuk propozojmë të hyjmë në detajet e metodave të ndjekura nga dijetarët e ndryshëm. Ajo që dëshirojmë të theksojmë është se dijatarët tanë kishin një mendje të hapur sa i përket metodologjisë. Teoria e tyre e njohurive thoshte se vetëm Allahu kishte të gjitha njohuritë dhe se njohuritë e njeriut gjithmonë ishin të pamjaftueshme, edhe për ato që i preknin drejtpërdrejt. Po ashtu, siç ishte e kufizuar njohuria njerëzore, ashtu ishte e mangët arsyeja për të vendosur çfarë ishte e mirë. Njeriu kishte nevojë për hidajah (udhëzim) nga Allahu, i cili u ofrua siç duhej përmes Profetëve dhe Librave që iu shpallën atyre. Udhëzimi hyjnor ishte, prandaj, pika e nisjes për të gjithë mendimin shoqëror dhe ekonomia nuk ishte përjashtim. Ne fillimisht kërkojmë se çfarë kërkohet nga Sheriati dhe cilat rregulla janë tashmë të parashikuara për realizimin e tij. Me lidhje me problemet ekonomike reale që ndesh njeriu dhe shoqëria, të cilat nuk mbulohen drejtpërdrejt nga Sheriati, përpiqemi të nxjerrim rregullin e duhur përmes analogjisë kur është e mundur dhe përmes arsyetimit në dritën e të mirës publike (maslahah) kur është e nevojshme. Për të bërë ligje për shoqërinë, ose për të përcaktuar sjellje të mira për individin, ose për të rekomanduar një politikë për sunduesin, duhet të analizosh realitetin pa u ngarkuar me asnjë ide që nuk është e nxjerrë nga Kurani dhe Suneti.
