Koncepte si prona, ndërmarrja dhe përgjegjshmëria, së bashku me parimet e maturisë, ndarjes dhe kujdesit, spikasin ndër elementët thelbësorë që përbëjnë teorinë e ekonomiksit islam që nga fillimet e tij. Këto janë të rrënjosura në Kuran dhe Sunet. Po të njëjtat burime shpjegojnë edhe qëllimin e tyre: të udhëheqin njeriun në çështjet ekonomike. Më pas, dijetarët islamë kërkuan në shkencat e tjera islame si fikhu, usul al-fikhu dhe historia islame çdo gjë që ndihmonte në shpjegimin ose paraqitjen e zbatimit të këtyre parimeve.
Ndërsa prona dhe ndërmarrja konsideroheshin si të natyrshme, megjithëse të përforcuara nga miratimi hyjnor, përgjegjshmëria buronte nga besimi. Agjentët ekonomikë shiheshin duke ushtruar pronësinë dhe duke bërë përpjekje ekonomike me vetëdijen për detyrimin e tyre ndaj Zotit dhe njerëzve. Kjo vetëdije – e bazuar në besimin në Zotin, Profetin e Tij (paqja qoftë mbi të) dhe jetën pas vdekjes – shihet si karakteristika dalluese e një agjenti ekonomik “mysliman”.
Maturia, ndarja dhe kujdesi ndaj të dobëtit dhe të privuarit u urdhëruan për këdo që kishte, vepronte ose ushtronte fuqitë dhe aftësitë e dhëna nga Zoti. Disa nga këto mësime islame morën formë në institucione islame si zekati dhe ndalimi i kamatës. Ato supozohej të ndikonin në sjelljen e të gjithë agjentëve ekonomikë.
Shteti shihej si mbikëqyrësi përfundimtar në këto aspekte. Prej tij pritej të hartonte politika që çonin në përmbushjen e nevojave bazë, zvogëlimin e pabarazive dhe sigurimin e zhvillimit.
Një përkushtim i sinqertë ndaj besimeve dhe vlerave islame ndryshoi gjithçka në ekonomi: konsumimin, prodhimin, shkëmbimin, shpërndarjen. Ekonomistët islamë, ndonëse përdornin terminologjinë ekonomike konvencionale, pohonin se kuptimet e saj ndryshonin nën ndikimin e Islamit. Sa më i madh ndikimi tek një agjent ekonomik, aq më i thellë ishte ndryshimi. Në këtë drejtim, ata kërkuan mbështetje të përgjithshme nga historia e hershme islame, veçanërisht nga 40 vitet e para pas hixhres. Ata gjithashtu vazhduan të ‘analizonin’ se si zbatimi i Islamit do ta lehtësonte situatën njerëzore dhe do të zgjidhte problemet ekonomike. Studimi i tyre mbi realitetin ekonomik ekzistues u përqendrua tek mënyra se si shpërfillja e vlerave morale në përgjithësi dhe institucioni i kamatës në veçanti çuan në pasoja të padëshiruara. Në kontrast, ata u përpoqën të projektonin ekonominë “si do të ishte” nëse kamata do të shfuqizohej dhe vlerat morale do të respektoheshin.
Vlerat morale si e vërteta, ndershmëria, drejtësia, dhembshuria dhe mëshira, të shoqëruara me rregulla sjelljeje si maturia dhe shmangia e shpërdorimit, si dhe me ligje si zekati, trashëgimia dhe ndalimi i kamatës dhe lojërave të fatit, ofrojnë një kuadër në të cilin ekonomistët islamë vlerësojnë mjedisin e tyre dhe përpiqen ta riorganizojnë atë.
