Në disa marrëveshje të qirave financiare, vendoset një dënim ndaj qiramarrësit nëse ai vonon pagesën e qirasë pas afatit të caktuar. Ky dënim, nëse ka për qëllim të shtojë të ardhurat e qiradhënësit, nuk është i lejuar nga Sheriati. Arsyeja është se qiraja, pasi bëhet e detyrueshme, kthehet në një borxh i pagueshëm nga qiramarrësi dhe i nënshtrohet të gjitha rregullave të përcaktuara për një borxh. Një tarifë monetare ndaj një borxhliu për vonesën e pagesës është saktësisht kamatë e ndaluar nga Kurani i Shenjtë. Prandaj, qiradhënësi nuk mund të kërkojë një shumë shtesë në rast se qiramarrësi vonon pagesën e qirasë.

Megjithatë, për të shmangur pasojat negative që mund të lindin nga keqpërdorimi i këtij ndalimi, mund të zbatohet një alternativë tjetër. Qiramarrësi mund të angazhohet që, nëse nuk arrin të paguajë qiranë në afatin e caktuar, ai do të paguajë një shumë të caktuar për bamirësi. Për këtë qëllim, financuesi/qiradhënësi mund të krijojë një fond bamirësie ku do të depozitohen dhe do të shpërndahen për qëllime bamirësie, duke përfshirë dhënien e huave pa interes për personat në nevojë. Shuma e pagueshme për bamirësi nga qiramarrësi mund të ndryshojë në varësi të periudhës së mospagimit dhe mund të llogaritet me një përqindje vjetore. Marrëveshja e qirasë mund të përmbajë klauzolën e mëposhtme për këtë qëllim:

Qiramarrësi angazhohet se, nëse nuk e paguan qiranë në afatin e caktuar, ai do të paguajë një shumë të llogaritur me …% në vit në Fondin e Bamirësisë të mbajtur nga Qiradhënësi, i cili do të përdoret ekskluzivisht për qëllime bamirësie të miratuara nga Sheriati dhe në asnjë rast nuk do të bëhet pjesë e të ardhurave të qiradhënësit.

Ky rregullim, ndonëse nuk e kompenson qiradhënësin për humbjen e mundësisë së shfrytëzimit të shumës gjatë periudhës së vonesës, mund të shërbejë si një pengesë e fortë për qiramarrësin për të paguar qiranë në kohë.

Justifikimi për këtë angazhim të qiramarrësit dhe pamundësia e qiradhënësit për të kërkuar një penalitet apo kompensim për përfitimin e tij personal është trajtuar në detaje në temat e murabahah, të cilat mund ta konsultohen për më shumë informacion.

Siç është përmendur në parimet themelore të qirasë, qiramarrësi është përgjegjës për çdo humbje të shkaktuar në pasuri për shkak të keqpërdorimit ose neglizhencës së tij. Ai gjithashtu mund të mbahet përgjegjës për konsumimin e zakonshëm që ndodh gjatë përdorimit. Megjithatë, ai nuk mund të mbahet përgjegjës për një humbje të shkaktuar nga faktorë jashtë kontrollit të tij. Marrëveshjet e qirasë tradicionale financiare zakonisht nuk bëjnë dallim mes këtyre dy situatave. Në një qira të bazuar në parimet islame, të dyja situatat duhet të trajtohen veçmas.

Qiradhënësi mund ta shesë pronën e dhënë me qira një pale të tretë, duke krijuar kështu marrëdhënien e qiradhënësit dhe qiramarrësit mes pronarit të ri dhe qiramarrësit. Megjithatë, caktimi i vetë qirasë (pa caktuar pronësinë në pasurinë e dhënë me qira) për një kundërvlerë monetare nuk është i lejuar.

Dallimi mes dy situatave është se në rastin e dytë pronësia mbi pasurinë nuk i transferohet marrësit, por ai fiton të drejtën për të marrë qiranë e pasurisë. Ky lloj caktimi lejohet në Shariat vetëm kur nuk kërkohet asnjë kundërvlerë monetare nga marrësi për këtë caktim. Për shembull, një qiradhënës mund t’ia caktojë të drejtën për të kërkuar qiranë nga qiramarrësi të birit të tij, ose një miku të tij në formën e një dhurate. Po ashtu, ai mund t’ia caktojë këtë të drejtë njërit prej kreditorëve të tij për të shlyer borxhin nga qiratë që ai merr. Por, nëse qiradhënësi dëshiron ta shesë këtë të drejtë për një çmim të caktuar, kjo nuk është e lejuar, sepse në këtë rast paraja (shuma e qirave) shitet për para, çka është një transaksion që i nënshtrohet parimit të barazisë. Përndryshe, ai do të ishte një transaksion interesi, dhe për këtë arsye do të ishte i ndaluar.

Meqenëse qiradhënësi është pronari i asetit dhe e ka blerë atë nga furnizuesi përmes agjentit të tij, ai është përgjegjës për të gjitha shpenzimet e bëra gjatë procesit të blerjes dhe importimit të tij në vendin e qiradhënësit. Si pasojë, ai është përgjegjës për pagesën e transportit, detyrimeve doganore, etj.

Sigurisht, ai mund t’i përfshijë këto shpenzime në koston e tij dhe t’i marrë parasysh gjatë përcaktimit të qirasë, por, si parim, ai është i detyruar t’i mbulojë të gjitha këto shpenzime si pronar i asetit. Çdo marrëveshje që bie ndesh me këtë parim, siç ndodh në qiratë tradicionale financiare, nuk është në përputhje me sheriatin.

Në marrëveshjet e qirasë afatgjata, zakonisht nuk është në interesin e qiradhënësit që të caktojë një shumë fikse qiraje për të gjithë periudhën e qirasë, pasi kushtet e tregut ndryshojnë herë pas here.

Në këtë rast, qiradhënësi ka dy mundësi:

(a) Ai mund të lidhë kontratën e qirasë me një kusht që qiraja të rritet sipas një përqindjeje të caktuar (p.sh. 5%) pas një periudhe të caktuar (si një vit).

(b) Ai mund të lidhë kontratën e qirasë për një periudhë më të shkurtër, pas së cilës palët mund të rinovojnë kontratën e qiras me kushte të reja dhe me pëlqim të ndërsjellë, duke pasur secila palë lirinë e plotë për të refuzuar rinovimin, në të cilin rast qiramarrësi është i detyruar të lirojë pronën e marrë me qira dhe ta kthejë atë te qiradhënësi.

Këto dy mundësi janë të vlefshme për qiradhënësin sipas rregullave klasike të fikhut islam. Megjithatë, disa dijetarë bashkëkohorë kanë lejuar që, në qiratë afatgjata, shuma e qirasë të lidhet me një tregues të ndryshueshëm, i cili është i njohur dhe i përcaktuar qartë, saqë nuk lë hapësirë për mosmarrëveshje. Për shembull, ata lejojnë që në kontratën e qirasë të përcaktohet se, në rast të ndonjë rritjeje të taksave të vendosura nga qeveria mbi qiradhënësin, qiraja do të rritet në të njëjtën masë. Po ashtu, ata e lejojnë që rritja vjetore e qirasë të lidhet me normën e inflacionit. Kështu, nëse norma e inflacionit rritet me 5%, edhe qiraja do të rritet me 5%.

Bazuar në të njëjtin parim, disa banka islame përdorin normën e interesit si një pikë referimi për të përcaktuar shumën e qirasë. Ata duan të fitojnë të njëjtën përqindje përmes qirasë, ashtu siç fitojnë bankat tradicionale përmes dhënies së kredive me interes. Prandaj, ata duan të lidhin qiranë me normën e interesit dhe, në vend që të caktojnë një shumë të përcaktuar qiraje, ata llogarisin koston e blerjes së aseteve me qira dhe duan të fitojnë përmes qirasë një shumë të barabartë me normën e interesit. Si rrjedhojë, marrëveshja përcakton që qiraja do të jetë e barabartë me normën e interesit ose me normën e interesit plus një shtesë. Meqenëse norma e interesit është e ndryshueshme, ajo nuk mund të përcaktohet për të gjithë periudhën e qirasë. Për këtë arsye, këto kontrata përdorin normën e interesit të një vendi të caktuar (si LIBOR) si një pikë referimi për të përcaktuar rritjen periodike të qirasë.

Ky aranzhim është kritikuar për dy arsye:

1. Ngjashmëria me financimin me bazë interesi
   Kundërshtimi i parë është se, duke e lidhur pagesën e qirasë me normën e interesit, transaksioni bëhet i ngjashëm me një financim me bazë interesi. Këtë kundërshtim mund ta kapërcejmë duke thënë se, ashtu siç është diskutuar në detaje në rastin e murabahah, norma e interesit përdoret vetëm si një tregues. Për sa kohë që plotësohen të gjitha kërkesat e tjera të sheriatit për një qira të vlefshme, kontrata mund të përdorë çfarëdo treguesi për përcaktimin e shumës së qirasë. Dallimi thelbësor midis një financimi me bazë interesi dhe një qiraje të vlefshme nuk qëndron te shuma që duhet t’i paguhet qiradhënësit. Dallimi kryesor është se, në rastin e qirasë, qiradhënësi merr përsipër të gjithë rrezikun mbi pronën e dhënë me qira. Nëse prona shkatërrohet gjatë periudhës së qirasë, qiradhënësi do ta përballojë humbjen. Po ashtu, nëse prona e dhënë me qira humbet përdorshmërinë e saj pa ndonjë keqpërdorim ose neglizhencë nga qiramarrësi, qiradhënësi nuk mund të kërkojë qira. Ndërsa, në një financim me bazë interesi, kredidhënësi ka të drejtë të marrë interes, edhe nëse debitori nuk përfiton aspak nga shuma e marrë hua. Për sa kohë që ky dallim thelbësor ruhet (që qiradhënësi merr përsipër rrezikun e pronës së dhënë me qira), transaksioni nuk mund të cilësohet si një transaksion me bazë interesi, edhe nëse shuma e qirasë është e barabartë me normën e interesit.

Është pra e qartë se përdorimi i normës së interesit thjesht si një tregues nuk e bën kontratën të pavlefshme si një transaksion me bazë interesi. Megjithatë, këshillohet që gjithmonë të shmanget përdorimi i interesit, edhe si tregues, në mënyrë që një transaksion sipas sheriatit të jetë plotësisht i dallueshëm nga një transaksion tjeter, duke mos pasur asnjë ngjashmëri me interesin.

2. Pasiguria dhe rreziku (xhahalah dhe garar)
   Kundërshtimi i dytë është se ndryshueshmëria e normës së interesit është e panjohur, dhe për rrjedhojë, lidhja e qirasë me normën e interesit mund të çojë në xhahalah dhe garar, të cilat nuk lejohen në sheriat. Një nga kërkesat themelore të sheriatit është që vlera e marrëveshjes të jetë e njohur nga palët në momentin e hyrjes në kontratë. Në një transaksion qiraje, qiraja që i ngarkohet qiramarrësit duhet të jetë e përcaktuar qartë që në fillim të kontratës. Nëse qiraja lidhet me një normë interesi të ardhshme, e cila është e panjohur, atëherë edhe shuma e qirasë do të mbetet e panjohur, duke e bërë transaksionin të pavlefshëm.

Për t’iu përgjigjur këtij kundërshtimi, disa dijetarë bashkëkohorë kanë sugjeruar që lidhja midis qirasë dhe normës së interesit të ketë një kufi të sipërm dhe të poshtëm. Për shembull, mund të parashikohet në kontratë që shuma e qirasë do të ndryshojë sipas ndryshimit të normës së interesit, por nuk do të jetë kurrë më e lartë se 15% ose më e ulët se 5% e qirasë së mëparshme. Kjo do të thotë se, edhe nëse norma e interesit rritet më shumë se 15%, qiraja do të rritet vetëm deri në 15%. Po ashtu, nëse norma e interesit bie më shumë se 5%, qiraja nuk do të ulet më shumë se 5%.

Në mendimin tonë, kjo është një zgjidhje e moderuar që merr në konsideratë të gjitha aspektet e çështjes.

Marrëveshja e ixharah ka një potencial të mirë për sekuritizim, i cili mund të ndihmojë në krijimin e një tregu dytësor për financuesit në bazë të ixharah. Meqenëse qiradhënësi në ixharah është pronar i aseteve të dhëna me qira, ai mund ta shesë asetet, tërësisht ose pjesërisht, te një palë e tretë, e cila mund t’i blejë ato dhe të zëvendësojë shitësin në të drejtat dhe detyrimet e qiradhënësit lidhur me pjesën e blerë të asetit.

Prandaj, nëse qiradhënësi, pas lidhjes së ixharah, dëshiron të rikuperojë koston e blerjes së asetit me një fitim mbi të, ai mund të shesë asetet e dhëna me qira tërësisht ose pjesërisht, qoftë një pale të vetme ose disa individëve. Në rastin e fundit, blerja e një pjese proporcionale të asetit nga secili individ mund të vërtetohet me një çertifikatë që mund të quhet ‘çertifikatë ixharah’. Kjo çertifikatë do të përfaqësojë pronësinë proporcionale të mbajtësit në asetet e dhëna me qira dhe ai do të marrë përsipër të drejtat dhe detyrimet e pronarit/qiradhënësit në atë masë. Meqenëse aseti është tashmë i dhënë me qira qiramarrësit, qiraja do të vazhdojë me pronarët e rinj, dhe secili nga mbajtësit e kësaj çertifikate do të ketë të drejtën të përfitojë një pjesë të qirasë në përputhje me përqindjen e tij të pronësisë në aset. Po kështu, ai do të marrë përsipër edhe detyrimet e qiradhënësit sipas masës së pronësisë së tij. Prandaj, në rastin e shkatërrimit të plotë të asetit, ai do të pësojë humbjen sipas pjesës së tij të pronësisë. Këto çertifikata, duke qenë një dëshmi e pronësisë proporcionale në një aset të prekshëm, mund të negociohen dhe të tregtohen lirshëm në treg dhe mund të shërbejnë si një instrument i lehtë për t’u konvertuar në para. Kështu, ato mund të ndihmojnë në zgjidhjen e problemeve të menaxhimit të likuiditetit me të cilat përballen bankat dhe institucionet financiare islame.

Megjithatë, duhet mbajtur mend se çertifikata duhet të përfaqësojë pronësinë e një pjese të pandarë të asetit me të gjitha të drejtat dhe detyrimet që rrjedhin prej saj. Duke keqkuptuar këtë koncept bazë, disa palë kanë tentuar të lëshojnë çertifikata ixharah që përfaqësojnë vetëm të drejtën e mbajtësit për të kërkuar një shumë të caktuar të qirasë, pa i caktuar atij asnjë lloj pronësie mbi asetet. Kjo do të thotë se mbajtësi i një certifikate të tillë nuk ka asnjë lidhje me asetet e dhëna me qira. E drejta e tij e vetme është të ndajë qiratë e marra nga qiramarrësi. Ky lloj sekuritizimi nuk lejohet në shariat. Siç është shpjeguar më parë në këtë kapitull, qiraja, pasi të jetë bërë e detyrueshme, është një borxh i pagueshëm nga qiramarrësi. Borxhi ose çdo lloj garancioni që përfaqëson vetëm borxhin nuk është një instrument i tregtueshëm në shariat, sepse tregtimi i një instrumenti të tillë barazohet me tregti në para ose në obligime monetare, e cila nuk lejohet, përveçse mbi bazën e barazisë, dhe nëse vlera e barazisë respektohet gjatë tregtimit të këtyre instrumenteve, atëherë vetë qëllimi i sekuritizimit bie poshtë. Prandaj, ky lloj i çertifikatave ixharah nuk mund të shërbejën për krijimin e një tregu dytësor. Për këtë arsye, është e nevojshme që çertifikatat ixharah të jenë të dizajnuara për të përfaqësuar pronësinë reale të aseteve të dhëna me qira, dhe jo vetëm një të drejtë për të marrë qira.

Një veçori e rëndësishme e qirave financiare moderne është se, pas përfundimit të periudhës së qirasë, aseti i dhënë me qira zakonisht transferohet tek qiramarrësi. Meqenëse qiradhënësi tashmë ka rikuperuar koston e tij së bashku me një fitim shtesë, i cili zakonisht është i barabartë me shumën e interesit që mund të ishte fituar nga një hua me të njëjtën vlerë dhe periudhë, ai nuk ka më interes në aset. Nga ana tjetër, qiramarrësi dëshiron të mbajë asetet pas përfundimit të periudhës së qirasë.

Për këto arsye, aseti i dhënë me qira zakonisht i transferohet qiramarrësit në fund të qirasë, qoftë pa pagesë ose me një çmim simbolik. Për të siguruar që aseti do t’i kalojë qiramarrësit, ndonjëherë kontrata e qirasë përmban një klauzolë të shprehur në këtë drejtim. Në raste të tjera, ky kusht nuk përmendet qartë në kontratë, por kuptohet midis palëve që titulli i pronësisë do t’i kalojë qiramarrësit në fund të periudhës së qirasë.

Ky kusht, qoftë i shprehur ose i nënkuptuar, nuk është në përputhje me parimet e shariatit. Sipas jurisprudencës islame, një transaksion nuk mund të kushtëzohet nga një tjetër në mënyrë që njëri të bëhet parakusht për tjetrin. Në këtë rast, transferimi i asetit në fund të qirasë është bërë një kusht i domosdoshëm i kontratës së qirasë, gjë që nuk lejohet në shariat.

Pozicioni fillestar në shariat është që aseti duhet të mbetet pronë e qiradhënësit, dhe pas skadimit të periudhës së qirasë, ai është i lirë ta rimarrë atë, ta rinovojë qiranë, ta japë me qira një pale tjetër ose ta shesë, qoftë qiramarrësit apo dikujt tjetër. Qiramarrësi nuk mund ta detyrojë atë ta shesë me një çmim simbolik, dhe as një kusht i tillë nuk mund t’i imponohet qiradhënësit në marrëveshjen e qirasë.

Megjithatë, pas përfundimit të periudhës së qirasë, nëse qiradhënësi dëshiron t’ia dhurojë ose t’ia shesë asetin qiramarrësit, ai mund ta bëjë këtë me vullnetin e tij të lirë. Disa dijetarë bashkëkohorë, duke marrë parasysh nevojat e institucioneve financiare islame, kanë propozuar një alternativë. Ata sugjerojnë që marrëveshja e qirasë (ixharah) nuk duhet të përmbajë një kusht për dhurimin ose shitjen e asetit në fund të periudhës së qirasë. Megjithatë, qiradhënësi mund të hyjë në një premtim të njëanshëm për të shitur asetin qiramarrësit në fund të periudhës së qirasë. Ky premtim do të jetë i detyrueshëm vetëm për qiradhënësin.

Parimisht sipas tyre, është se një premtim i njëanshëm për të hyrë në një kontratë në një datë të ardhshme lejohet, duke e detyruar premtuesin ta përmbushë atë, por nuk e detyron marrësin e premtimit të hyjë në atë kontratë. Kjo do të thotë që qiramarrësi ka një opsion për të blerë asetin, të cilin mund ose nuk mund ta ushtrojë. Megjithatë, nëse ai dëshiron ta ushtrojë këtë opsion, qiradhënësi nuk mund ta refuzojë atë, pasi është i detyruar nga premtimi i tij.

Prandaj, këta dijetarë sugjerojnë që qiradhënësi, pas lidhjes së marrëveshjes së qirasë, mund të nënshkruajë një premtim të veçantë njëanshëm, ku ai angazhohet se, nëse qiramarrësi ka paguar të gjitha qirat sipas marrëveshjes dhe dëshiron të blejë asetin me një çmim të caktuar dhe të pranueshëm reciprokisht, atëherë qiradhënësi do t’ia shesë atij asetin për atë çmim.

Pasi ky premtim të jetë nënshkruar nga qiradhënësi, ai është i detyruar ta përmbushë atë dhe qiramarrësi mund të ushtrojë opsionin e tij për blerje në fund të periudhës, nëse ka paguar plotësisht qirat sipas marrëveshjes. Po ashtu, lejohet nga këta dijetarë që, në vend të shitjes, qiradhënësi të nënshkruajë një premtim të veçantë për t’ia dhuruar asetin qiramarrësit në fund të periudhës së qirasë, me kusht që ky i fundit të ketë paguar të gjitha shumat e qirasë. Ky rregullim quhet ‘ixharah ve iktina’. Ai është miratuar nga një numër i madh dijetarësh bashkëkohorë dhe është zbatuar gjerësisht nga bankat dhe institucionet financiare islame.

Vlefshmëria e këtij rregullimi varet nga dy kushte bazë:

1. Marrëveshja e qirasë nuk duhet të kushtëzohet me nënshkrimin e këtij premtimi për shitje ose dhurim, por premtimi duhet të jetë i regjistruar në një dokument të veçantë.
2. Premtimi duhet të jetë njëanshëm dhe i detyrueshëm vetëm për premtuesin. Ai nuk duhet të jetë një premtim dypalësh që i detyron të dyja palët, sepse në këtë rast ai do të përbënte një kontratë të plotë të vlefshme për një datë të ardhshme, gjë që nuk lejohet në rastin e shitjes ose dhurimit.

Takafuli

Nëse pasuria e dhënë me qira sigurohet sipas modelit islam të takafulit, atëherë shpenzimet duhet t’i mbulojë qiradhënësi dhe jo qiramarrësi, siç ndodh zakonisht në kontratat e qirasë financiare. Ky parim bazohet në faktin se, sipas parimeve islame të financave, përgjegjësia për mirëmbajtjen dhe mbrojtjen e një aseti që mbetet në pronësi të qiradhënësit i takon atij deri në përfundimin e marrëveshjes.

Takafuli është një formë alternative e sigurimit që funksionon mbi bazën e ndihmës së ndërsjellë dhe ndarjes së rrezikut midis anëtarëve të një fondi të përbashkët. Kjo e bën atë të ndryshëm nga sigurimi konvencional, i cili përfshin elemente të kamatës (riba) dhe pasigurisë (gharar), që janë të ndaluara në financën islame. Për këtë arsye, në kontratat e qirasë islame, përdorimi i takafulit siguron përputhshmëri me parimet e Shariatit dhe garanton që asnjëra palë të mos mbajë padrejtësisht një barrë financiare të panevojshme.

Ndryshe nga kontrata e shitjes, marrëveshja e ixharah mund të hyjë në fuqi për një datë të ardhshme. Pra, ndërsa shitja e ardhshme nuk lejohet në sheriat, një ‘ixharah’ për një datë të ardhshme lejohet, me kusht që qiraja të paguhet vetëm pasi pasuria e dhënë me qira t’i dorëzohet qiramarrësit.

Në shumicën e rasteve të ‘qirasë financiare’, qiradhënësi, pra institucioni financiar, e blen pasurinë nëpërmjet vetë qiramarrësit. Qiramarrësi blen pasurinë në emër të qiradhënësit, i cili paguan çmimin e saj tek furnizuesi, ose drejtpërdrejt ose përmes qiramarrësit. Në disa marrëveshje qiraje, qiraja fillon ditën kur qiradhënësi ka paguar çmimin, pavarësisht nëse qiramarrësi e ka kryer pagesën tek furnizuesi dhe ka marrë dorëzimin e pasurisë apo jo. Kjo mund të nënkuptojë që detyrimi i qiramarrësit për të paguar qiranë fillon përpara se ai të marrë dorëzimin e pasurisë. Kjo nuk lejohet në sheriat, sepse barazohet me tarifimin e qirasë mbi paratë e dhëna klientit, që është asgjë tjetër veçse kamatë,e thjesht dhe e pastër.

Mënyra e saktë, sipas sheriatit, është që qiraja të fillojë të tarifohet vetëm pasi qiramarrësi ta ketë marrë dorëzimin e pasurisë dhe jo nga dita kur çmimi është paguar. Nëse furnizuesi vonon dorëzimin pasi ka marrë pagesën e plotë, qiramarrësi nuk duhet të jetë përgjegjës për qiranë gjatë periudhës së vonesës.