KARAKTERISTIKAT E EKONOMISË ISLAME
Bazat, veçoritë dhe parimet e sistemit ekonomik islam
HYRJE
Ekonomia islame përfaqëson një sistem ekonomik të mbështetur në parimet dhe mësimet e Islamit, të cilat burojnë nga Kurani Famëlartë dhe Suneti i të Dërguarit të Allahut ﷺ. Ajo trajton marrëdhëniet ekonomike të individit dhe shoqërisë, mënyrat e fitimit dhe shfrytëzimit të pasurisë, si dhe përgjegjësitë morale dhe shoqërore që lidhen me veprimtarinë ekonomike.
Ndryshe nga qasjet ekonomike që e vlerësojnë suksesin kryesisht përmes fitimit material, ekonomia islame synon të ndërthurë zhvillimin ekonomik me drejtësinë, moralin, përgjegjësinë dhe mirëqenien e përgjithshme.
Ajo nuk e kundërshton pasurinë, tregtinë, investimin apo fitimin, por përcakton parimet dhe kufijtë brenda të cilëve duhet të zhvillohen këto veprimtari. Për këtë arsye, ekonomia islame synon të realizojë interesin e individit pa cenuar të drejtat dhe interesat e shoqërisë.
Ndër karakteristikat më të rëndësishme të ekonomisë islame dallohen: burimi hyjnor, qëllimi hyjnor, mbikëqyrja e dyfishtë, ndërthurja e qëndrueshmërisë me fleksibilitetin, ekuilibri ndërmjet anës materiale dhe shpirtërore, ekuilibri ndërmjet interesit individual dhe atij shoqëror, realizmi dhe universaliteti.
1. BURIMI HYJNOR
Një nga karakteristikat themelore të ekonomisë islame është burimi i saj hyjnor. Ajo mbështetet në shpalljen hyjnore dhe jo vetëm në mendimin apo përvojën njerëzore.
Burimet themelore të saj janë Kurani Famëlartë dhe Suneti i të Dërguarit të Allahut ﷺ. Krahas tyre, në metodologjinë juridike islame përdoren edhe ixhmai (konsensusi i dijetarëve), kijasi (analogjia juridike) dhe ixhtihadi (përpjekja shkencore e dijetarëve për nxjerrjen e dispozitave).
Allahu i Madhëruar thotë:
﴿إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ﴾
“Vërtet, Ne e kemi zbritur Përkujtimin (Kuranin) dhe, sigurisht, Ne do ta ruajmë atë.” (El-Hixhr, 9).
Kurani përmban dispozita të hollësishme për çështje të rëndësishme ekonomike, si trashëgimia, zekati dhe ndalimi i kamatës. Ndërsa për çështje të tjera përcakton parime të përgjithshme, të cilat mundësojnë zbatimin e tyre në rrethana të ndryshme kohore dhe gjeografike.
Suneti i të Dërguarit të Allahut ﷺ shpjegon dhe sqaron dispozitat e Kuranit. Allahu i Madhëruar thotë:
“Ne ta zbritëm ty Përkujtimin, që t’ua shpjegosh njerëzve atë që u është zbritur atyre.” (En-Nahl, 44).
Kjo bazë hyjnore nuk e përjashton rolin e mendimit njerëzor dhe të hulumtimit shkencor. Përkundrazi, ekonomia islame u jep hapësirë dijetarëve dhe studiuesve që, përmes ixhtihadit, të trajtojnë çështjet e reja ekonomike, duke u mbështetur në argumentet dhe parimet e Sheriatit.
Prandaj, veçoria e saj qëndron në faktin se mendimi njerëzor shërben për kuptimin dhe zbatimin e parimeve hyjnore, e jo për t’i zëvendësuar ato.
2. QËLLIMI HYJNOR
Ekonomia islame nuk synon vetëm grumbullimin e pasurisë dhe realizimin e fitimit material. Ajo synon plotësimin e nevojave të individit dhe shoqërisë, sigurimin e një jete dinjitoze dhe arritjen e kënaqësisë së Allahut të Madhëruar.
Në Islam, pasuria konsiderohet begati dhe amanet nga Allahu. Njeriu ka të drejtë ta fitojë, ta posedojë dhe ta shfrytëzojë atë, por duhet ta bëjë këtë në përputhje me dispozitat e Sheriatit.
Allahu i Madhëruar thotë:
“Me atë që të ka dhënë Allahu, kërkoje botën tjetër, por mos e harro pjesën tënde në këtë botë.” (El-Kasas, 77).
Ky ajet tregon se Islami nuk kërkon braktisjen e jetës materiale për hir të jetës së përtejme. Përkundrazi, ai e nxit njeriun të përfitojë nga begatitë e kësaj bote dhe t’i shfrytëzojë ato për qëllime të dobishme.
Puna, tregtia dhe sigurimi i furnizimit hallall mund të bëhen pjesë e adhurimit, kur shoqërohen me qëllim të sinqertë dhe me respektimin e dispozitave fetare.
Për këtë arsye, suksesi ekonomik në Islam nuk matet vetëm me sasinë e pasurisë së grumbulluar, por edhe me mënyrën se si ajo fitohet dhe shfrytëzohet.
3. MBikËQYRJA E DYFISHTË
Ekonomia islame karakterizohet nga dy forma të mbikëqyrjes: mbikëqyrja e jashtme dhe mbikëqyrja e brendshme.
Mbikëqyrja e jashtme realizohet përmes institucioneve dhe autoriteteve përgjegjëse, të cilat kujdesen për respektimin e ligjeve, mbrojtjen e konsumatorëve, parandalimin e mashtrimit dhe ruajtjen e drejtësisë në treg.
Në traditën islame, këtë funksion e ka ushtruar institucioni i hisbes, ndërsa personi përgjegjës për këtë detyrë njihej si muhtesib.
Mbikëqyrja e brendshme buron nga besimi dhe ndërgjegjja e individit. Muslimani beson se Allahu e sheh dhe e di çdo veprim të tij, edhe kur ai ndodhet larg mbikëqyrjes njerëzore.
Kur Profeti ﷺ u pyet për ihsanin, u përgjigj:
“Ta adhurosh Allahun sikur ta shihje Atë, sepse, edhe nëse ti nuk e sheh Atë, Ai të sheh ty.” (Muslimi).
Ky parim krijon vetëkontroll dhe përgjegjësi në veprimtarinë ekonomike.
Tregtari musliman duhet të jetë i ndershëm jo vetëm kur kontrollohet nga institucionet, por edhe kur askush nuk e sheh. Ai nuk duhet të mashtrojë në peshore, të fshehë të metat e mallit, të shkelë marrëveshjet apo të përfitojë padrejtësisht nga të tjerët.
Pra, mbikëqyrja në ekonominë islame nuk mbështetet vetëm në frikën nga ndëshkimi ligjor, por edhe në përgjegjësinë individuale para Allahut.
4. NDËRTHURJA E QËNDRUESHMËRISË ME FLEKSIBILITETIN
Ekonomia islame ndërthur parimet e qëndrueshme me fleksibilitetin në zbatimin e tyre.
Ekzistojnë dispozita të përcaktuara qartë nga Sheriati, të cilat nuk ndryshojnë me kalimin e kohës dhe as me ndryshimin e vendit. Ndër to janë ndalimi i kamatës, bixhozit dhe mashtrimit, detyrimi i zekatit dhe parimet themelore të trashëgimisë.
Allahu i Madhëruar thotë:
“Allahu e ka lejuar shitblerjen, ndërsa e ka ndaluar kamatën.” (El-Bekare, 275).
Nga ana tjetër, ekonomia islame ka hapësirë të gjerë fleksibiliteti në çështjet e marrëdhënieve dhe transaksioneve ekonomike.
Një parim i njohur juridik islam është:
الأصل في المعاملات الإباحة
“Parimi themelor në marrëdhëniet dhe transaksionet është lejueshmëria.”
Kjo nënkupton se format e reja të tregtisë, investimeve dhe financimit mund të pranohen, përderisa nuk përmbajnë elemente të ndaluara nga Sheriati.
Gjithashtu, dijetarët mund të japin fetva të ndryshme kur ndryshojnë rrethanat, zakonet dhe kushtet që ndikojnë në zbatimin e dispozitave, pa cenuar tekstet e qarta fetare.
Për këtë arsye, ekonomia islame nuk është sistem i ngurtë që nuk u përgjigjet zhvillimeve ekonomike. Ajo ruan parimet themelore, ndërsa lejon zhvillimin e mjeteve dhe formave të reja të veprimtarisë ekonomike.
5. EKUILIBRI NDËRMJET ANËS MATERIALE DHE ASAJ SHPIRTËRORE
Ekonomia islame e konsideron njeriun si qenie që ka nevoja materiale dhe shpirtërore. Për këtë arsye, ajo synon të krijojë ekuilibër ndërmjet këtyre dy dimensioneve të jetës.
Ndryshe nga qasjet që e vlerësojnë suksesin vetëm përmes pasurisë dhe përfitimit material, Islami e lidh mirëqenien ekonomike me besimin, moralin dhe përgjegjësinë ndaj Allahut.
Allahu i Madhëruar thotë:
“Sikur banorët e qyteteve të besonin dhe të ruheshin nga gjynahet, Ne do t’u hapnim atyre begati nga qielli dhe toka.” (El-A’raf, 96).
Gjithashtu, Allahu thotë:
“Kur të përfundojë namazi, shpërndahuni nëpër tokë dhe kërkoni nga mirësitë e Allahut, por përmendeni shpesh Allahun, që të gjeni shpëtim.” (El-Xhumu’a, 10).
Këto ajete tregojnë se Islami nuk e kundërshton angazhimin në jetën ekonomike, por e nxit njeriun të punojë dhe të kërkojë furnizim hallall, pa e harruar Krijuesin.
Muslimani nuk duhet ta shohë pasurinë si qëllim përfundimtar të jetës, por si mjet për të siguruar jetesën, për të ndihmuar familjen, për të kontribuar në shoqëri dhe për të fituar kënaqësinë e Allahut.
Pra, suksesi në ekonominë islame nuk matet vetëm me atë se sa pasuri grumbullon njeriu, por edhe me mënyrën se si e fiton dhe si e shfrytëzon atë.
6. EKUILIBRI NDËRMJET INTERESIT TË INDIVIDIT DHE INTERESIT TË SHOQËRISË
Ekonomia islame e njeh dhe e mbron interesin personal të individit, por njëkohësisht kërkon që ai të mos jetë në kundërshtim me interesin e përgjithshëm të shoqërisë.
Islami e njeh pronësinë private dhe të drejtën e individit për të përfituar nga pasuria e tij në mënyrë të ligjshme. Megjithatë, kjo e drejtë shoqërohet me përgjegjësi dhe kufizime morale e juridike.
I Dërguari i Allahut ﷺ ka thënë:
“Vërtet, gjaku juaj, pasuria juaj dhe nderi juaj janë të shenjta për ju.”
(El-Buhariu dhe Muslimi).
Nga ana tjetër, pronari nuk duhet ta shfrytëzojë pasurinë në mënyrë që t’u shkaktojë dëm të tjerëve. Ai duhet të shmangë monopolin e padrejtë, mashtrimin, shfrytëzimin dhe veprimet që cenojnë interesin e përgjithshëm.
Një parim i rëndësishëm juridik islam është:
لا ضرر ولا ضرار
“Nuk lejohet të shkaktosh dëm dhe as t’ia kthesh dëmin me dëm.”
Ky parim, i mbështetur në hadithin e njohur të transmetuar nga Ibn Maxhe dhe të tjerë, ka rëndësi të veçantë në rregullimin e marrëdhënieve ekonomike.
Prandaj, ekonomia islame nuk e ndërton zhvillimin mbi interesin e një individi në dëm të të tjerëve, por synon bashkëjetesën ndërmjet pronës private, përgjegjësisë shoqërore dhe drejtësisë ekonomike.
7. REALIZMI
Ekonomia islame karakterizohet edhe nga realizmi, sepse merr parasysh natyrën njerëzore, nevojat, dëshirat, aftësitë dhe dallimet ndërmjet individëve.
Ajo nuk ndërtohet mbi supozimin se të gjithë njerëzit kanë të njëjtat mundësi, aftësi dhe kushte ekonomike. Përkundrazi, pranon se njerëzit ndryshojnë në pasuri, profesione, mundësi dhe përgjegjësi.
Allahu i Madhëruar thotë:
“Ne ua kemi ndarë atyre mjetet e jetesës në këtë botë dhe i kemi ngritur disa prej tyre mbi të tjerët në shkallë të ndryshme, që disa prej tyre t’u shërbejnë të tjerëve.” (Ez-Zuhruf, 32).
Ky ajet tregon se dallimet në mundësi dhe në mjetet e jetesës janë pjesë e realitetit njerëzor dhe krijojnë nevojën për bashkëpunim ndërmjet njerëzve.
Ekonomia islame nuk kërkon eliminimin e çdo dallimi ekonomik ndërmjet individëve, por kërkon që këto dallime të mos shndërrohen në padrejtësi, shfrytëzim dhe privim nga të drejtat themelore.
Për këtë arsye, ajo e njeh fitimin, pronën private, konkurrencën dhe iniciativën individuale, por i vendos ato brenda kufijve të drejtësisë dhe moralit.
Realizmi i ekonomisë islame qëndron në faktin se ajo i pranon nevojat dhe interesat njerëzore, por njëkohësisht i udhëzon ato përmes parimeve të Sheriatit.
8. UNIVERSALITETI
Ekonomia islame karakterizohet nga universaliteti, sepse është pjesë e një feje që nuk është shpallur vetëm për një popull, një vend apo një periudhë të caktuar historike.
Allahu i Madhëruar thotë:
“Ne të kemi dërguar ty vetëm si mëshirë për të gjitha botët.” (El-Enbija, 107).
Ky universalitet nënkupton se parimet themelore të Islamit kanë karakter gjithëpërfshirës dhe janë të zbatueshme në kohë dhe vende të ndryshme.
Ekonomia islame nuk kufizohet në një model të vetëm ekonomik apo në një formë të caktuar të organizimit të tregut. Ajo përcakton parimet themelore, ndërsa lejon që mënyrat e organizimit ekonomik të zhvillohen sipas nevojave dhe rrethanave të shoqërive.
Për këtë arsye, ajo mund të zbatohet në kushte të ndryshme ekonomike, duke përfshirë tregtinë tradicionale, tregtinë elektronike, investimet, institucionet financiare dhe format e reja të biznesit, përderisa respektohen dispozitat e Sheriatit.
Universaliteti i ekonomisë islame mbështetet në ndërthurjen e qëndrueshmërisë me fleksibilitetin, në hapësirën që i jepet ixhtihadit dhe në objektivat e saj për realizimin e drejtësisë dhe mirëqenies ekonomike.
PËRFUNDIM
Ekonomia islame përfaqëson një sistem ekonomik që ndërthur parimet fetare, vlerat morale dhe veprimtarinë praktike ekonomike.
Tetë karakteristikat e saj tregojnë se ajo nuk synon vetëm zhvillimin material, por edhe ndërtimin e një shoqërie të drejtë, ku respektohen të drejtat e individit, mbrohet interesi i përgjithshëm dhe pasuria fitohet e shfrytëzohet në mënyrë të ligjshme.
Në këtë këndvështrim, suksesi ekonomik nuk matet vetëm me sasinë e pasurisë së grumbulluar, por edhe me drejtësinë, ndershmërinë, përgjegjësinë dhe dobinë që veprimtaria ekonomike sjell për individin dhe shoqërinë.
—
FUSNOTAT DHE BURIMET
Librat dhe literatura e konsultuar.
Ali Muhjiddin el-Karadagi, Hakitatu et-Talib fi Ilmi el-Iktisad (حقيبة الطالب في علم الاقتصاد).
Vehbe ez-Zuhajli, El-Iktisad el-Islami (الاقتصاد الإسلامي).
Rafiq Junus el-Misri, Usul el-Iktisad el-Islami (أصول الاقتصاد الإسلامي).
Përkthim dhe pershtatje
Fuad Ferati
