Për të ditur nëse logjika e zbritjes si e tillë është e pranueshme apo jo në Sheriat, unë i paraqita situatën e mëposhtme hipotetike dy dijetarëve të njohur të Sheriatit:
Një burrë po fiton mesatarisht 10 për qind fitim mbi kapitalin e tij të investuar. Atij i ofrohet mundësia të marrë pjesë në një projekt, i cili premton t’i kthejë 130 dinarë pas tre vitesh për çdo 100 dinarë të investuar sot. Ai llogarit se, nëse i mban 100 dinarët të investuar në biznesin e tij aktual për tre vjet, vlera e tyre pritet të rritet në 110 dinarë në fund të vitit të parë, 121 dinarë në fund të vitit të dytë dhe mbi 133 dinarë në fund të vitit të tretë. Duke u bazuar në këtë mënyrë llogaritjeje, ai e refuzon ofertën e re, me arsyetimin se pret të fitojë më shumë nga investimi në biznesin e tij ekzistues.
Të dy dijetarët ranë dakord se, nga pikëpamja islame, nuk ka asgjë të gabuar në këtë logjikë apo metodë llogaritjeje për të krahasuar alternativat e investimeve.
Siç e dimë, të gjitha procedurat e zbritjes bazohen në këtë lloj llogaritjeje, zakonisht të tabeluar dhe të përsëritur për vlera të ndryshme të normës së zbritjes ose të normës së pritshme të kthimit.
Një mënyrë tjetër për të parë këtë çështje është të pyesim: A nuk i lejohet një myslimani të zgjedhë midis disa mundësive hallall të investimit që i paraqiten? Përgjigjja është padyshim: Po! Po ashtu është e lejueshme të zgjidhet, nga disa investime hallall, ajo që jep një kthim më të lartë. Zbritja e flukseve të kostove dhe përfitimeve të një projekti është e barasvlershme me pohimin se ne kemi të drejtën dhe mundësinë të investojmë çdo burim të përdorur ose të liruar nga një projekt në një tjetër, norma e kthimit e të cilit është e barabartë me normën e zbritjes. Për sa kohë që ai projekt tjetër, qoftë aktual ose potencial, është një lloj investimi i lejuar, procesi i zbritjes është plotësisht i lejuar.
Në këtë punim kemi trajtuar vetëm zbritjen e flukseve të pritshme të parasë nga investimet. Nuk kemi marrë në shqyrtim zbritjen e faturave apo të kartave të premtimit, pasi kjo bie krejtësisht jashtë fushës së këtij punimi. Është e rëndësishme të theksohet se zbritja e faturave nuk është tjetër veçse dhënie huaje me interes ndaj pronarit të faturës, gjë që është qartësisht dhe pa asnjë dyshim e ndaluar në Islam.
Përdorimi i “tabelave të interesit të përbërë”
Tani jemi gati të përgjigjemi në pyetjen: A është e përshtatshme të përdoren të ashtuquajturat “tabela të interesit të përbërë” duke dënuar interesin? Përfundimi ynë është se kjo është krejtësisht e përshtatshme dhe nuk përmban ndonjë kontradiktë.
Së pari, duhet të njohim një të vërtetë shpesh të harruar, të cilën Irving Fisher u përpoq shumë ta theksonte, përkatësisht — që norma e kthimit është një fenomen primar që buron nga investimi real, krejtësisht i pavarur nga norma e interesit që lind nga marrëdhëniet e huadhënies dhe huamarrjes. Robinson Kruzo mund të jetë në gjendje të llogarisë norma kthimi për disa projekte të thjeshta që ka përballë, edhe pse një normë interesi është e paimagjinueshme në ekonominë e tij me një njeri të vetëm. Është pa kuptim të mendohet që Kruzo t’i japë vetes hua me interes! Në mënyrë të ngjashme, një firmë moderne që vendos, për çfarëdo arsyeje, të izolohet plotësisht nga tregu i jashtëm i kapitalit (pra, pa huamarrje dhe huadhënie dhe pa financime të reja përmes aksioneve) mund ende të llogarisë në mënyrë kuptimplotë norma kthimi për projekte të ndryshme të brendshme dhe të alokojë në mënyrë racionale fitimet e mbajtura mes tyre.
Por edhe pse norma e interesit dhe norma e kthimit kanë origjinë dhe pasoja të ndryshme për agjentët ekonomikë, ato dy norma kanë ngjashmëri të dukshme. Të dyja janë përqindje dhe ndërveprojnë fuqishëm si variabla ekonomike. Dhe formula për përdorimin e njërës ose tjetrës në procesin e zbritjes është saktësisht e njëjtë, njësoj si fiziologjia e lindjes së një foshnje brenda ose jashtë martese.
Megjithatë, është e pamohueshme që shprehja: “tabela të interesit të përbërë” është e pakëndshme për një mysliman të kujdesshëm, është jo neutrale dhe në fakt nuk është plotësisht e saktë si emërtim. Formula bazë nga e cila llogariten këto tabela nuk ka asnjë lidhje të brendshme me interesin apo madje me ekonominë. Është, thjesht, një shprehje matematikore për çdo sasi që rritet ose bie në mënyrë të rregullt, dhe është përdorur nga shkencëtarët për të përfaqësuar rritjen e baktereve, popullatave të kafshëve dhe njerëzve, dhe zbërthimin e materialeve radioaktive. E njëjta formulë është përdorur nga ekonomistët dhe shkencëtarët socialë për të përshkruar përafërsisht rritjen dhe rënien e shumë variablave ekonomikë dhe socialë. Fakti që kjo formulë mund të përdoret gjithashtu për të llogaritur rritjen e një huaje me interes nuk është arsye për të insistuar në quajtjen e saj “formula e interesit të përbërë” dhe as për ta shmangur përdorimin e saj nëse quhet kështu.
Është e dobishme këtu të kujtojmë një rregull përkatës të Sheriatit: “Kontratat gjykohen sipas qëllimit dhe kuptimit të tyre, jo sipas terminologjisë dhe formës së tyre”. Për sa kohë që zbritja është e lejuar, mjeti që përdoret për ta kryer atë — qoftë tabelë apo formulë — është i pranueshëm.
Megjithatë, unë rekomandoj që myslimanët t’u referohen këtyre tabelave (dhe formulave mbi të cilat ato bazohen) me emrat neutralë dhe faktikisht më të saktë:
Tabela e Rritjes (dhe Rënies) Periodike, për atë që bazohet në formulën:
pt = p0(1+r) ^t
Tabela e Rritjes (dhe Rënies) të Vazhdueshme, për atë që bazohet në formulën:
p = p0 * e^(rt)
Gjithashtu është e dëshirueshme në këto formula të përdoret shkronja (r) për të treguar normën e kthimit si normë zbritjeje, dhe të lihet (i) për të treguar normën e interesit.
