Studimi i tanishëm përpiqet të japë një paraqitje teorike të dinamikës fiskale të një ekonomie islame. Duke qenë se mungon një bazë empirike në botën moderne, kjo paraqitje mbështetet shumë në teknikat e mëposhtme të analizës:
- Normat dhe vlerat që kanë rëndësi dhe udhëheqin aspektin ekonomik të sjelljes individuale dhe kolektive në një shoqëri islame janë shpjeguar në lidhje me ndikimin që mund të kenë në funksionet e alokimit, shpërndarjes dhe stabilizimit të ekonomisë publike.
- Sjellja e sistemit ekonomik islam në të kaluarën është marrë si pikë reference për projeksione teorike në të ardhmen. Me fjalë të tjera, mungesa e plotë e një baze empirike në shoqëritë myslimane moderne është kompensuar pjesërisht përmes një përzgjedhjeje të kujdesshme të shoqërive islame të së kaluarës si model studimi.
Përdorimi i kësaj metode do ta rrezikonte që e gjithë analiza të bëhej e vjetruar dhe jashtë realitetit kohor. Megjithatë, kjo është shmangur duke përfshirë në mënyrë të kujdesshme elementët më të rëndësishëm të sistemeve ekonomike bashkëkohore dhe duke i integruar ata, sa më natyrshëm që të jetë e mundur, me parimet e ekonomisë islame. Kjo ka ndihmuar në ndërtimin e një vizioni më realist për mënyrën se si mund të funksionojë një sistem ekonomik islam në të ardhmen.
Elementët kryesorë të kësaj teorie mund të përmblidhen si më poshtë:
- Ekonomia islame është karakterizuar si një ekonomi me tre sektorë: sektori privat, sektori vullnetar dhe sektori publik. Të tre sektorët që punojnë në bashkëpunim, përbëjnë kornizën institucionale të një ekonomie islame.
- Zekati siguron bazën e sistemit fiskal dhe përcakton fushën e veprimit të tij brenda kornizës së përgjithshme institucionale të ekonomisë islame.
- Funksionet e alokimit, shpërndarjes dhe stabilizimit të një ekonomie islame përpunohen dhe zbatohen përmes të gjithë këtyre sektorëve së bashku.
- Roli i sektorit publik është minimal, por thelbësor, pasi ai vepron në mënyrë të vazhdueshme për të siguruar një alokim optimal të burimeve të komunitetit, për të korrigjuar shpërndarjen jo të drejtë të të ardhurave dhe për të sjellë një element stabiliteti në ekonomi.
A është e mundur një politikë fiskale në një shtet islam?
Në disa rrethe të dijetarëve islamë është argumentuar se çdo sistem fiskal që shkon përtej asaj që përcakton Zekati nuk përputhet me parimet islame. Ky mendim mbështetet në shenjtërinë e pronës private, e cila është e garantuar nga Sheriati islam, dhe pohon se çdo detyrim financiar i imponuar nga shteti mbi këtë pronë është i padrejtë. Duke qenë se taksat përbëjnë themelin e politikave fiskale moderne, atëherë – sipas këtij argumenti – vetë koncepti i një politike fiskale islame është kontradiktor. Ky qëndrim mund të kundërshtohet shkurtimisht në disa paragrafë që pasojnë.
Qëllimet e politikës socio-ekonomike të një shteti islam janë si më poshtë:
- Drejtësia dhe barazia.
- Plotësimi i nevojave socio-ekonomike të komunitetit ose mirëqenia socio-ekonomike.
- Rritja e burimeve ekonomike të komunitetit ose rritja ekonomike.
- Përmirësimi i mjedisit kulturor të komunitetit.
Këto qëllime politike janë nxjerrë nga Kurani dhe Suneti dhe janë zbatuar në sistemin e thjeshtë socio-ekonomik që mbizotëronte gjatë jetës së Profetit (paqja qoftë mbi të) dhe gjatë Kalifatit. Më vonë, me ndërlikimin e shoqërisë islame, mendimtarë islamë si Al-Ghazali, Abu Ubejd, Imami Jusuf, Ibën Tejmije, Al-Shatibi dhe të tjerë janë marrë me këto qëllime politike dhe pasojat e tyre, dhe gjithashtu kanë sugjeruar mjete të përshtatshme për arritjen e tyre. Shtesat e fundit në këtë literaturë janë jashtëzakonisht të vlefshme për shkak të rëndësisë së tyre bashkëkohore dhe paraqitjes moderne. Ne mund t’i marrim këto si të dhëna dhe të parashikojmë rrugën përgjatë së cilës mekanizmi fiskal në një shtet islam ka të ngjarë të funksionojë.
Mund të argumentohet me të drejtë se Zekati është mekanizmi më i rëndësishëm fiskal dhe shpërndarës i një ekonomie islame. Por, siç do të theksohet më tej, Zekati mund të gjenerojë efekte të caktuara të rastësishme mbi ekonominë, të cilat mund të korrigjohen vetëm përmes një mekanizmi të përshtatshëm të taksave shtesë. Për shembull, mund të lindë një situatë ku detyrimet e Zekatit mund të çojnë në një devijim të burimeve që nuk është i dëshirueshëm nga këndvështrimi i qëllimeve të përgjithshme socio-ekonomike të shoqërisë. Për të parandaluar këtë, mund të nevojitet një mjet fiskal i përshtatshëm. Për më tepër, qëllimi politik i një shoqërie islame për të ulur varfërinë, në disa raste, mund të kërkojë vendosjen e detyrimeve shtesë për mirëqenie. Më vonë në këtë punim kemi specifikuar raste të tilla.
Argumenti se të ardhurat nga Zekati mund të jenë ndonjëherë më të ulëta se kërkesat për shpenzime sociale, është njohur nga vetë Kurani, në masën që u ka bërë thirrje myslimanëve të shpenzojnë vullnetarisht një pjesë të burimeve të tyre. Shumë mendimtarë islamë gjithashtu e kanë trajtuar këtë, siç do të diskutohet në paragrafët në vijim. Edhe pse situata të tilla mund të mos ndodhin zakonisht, ato janë megjithatë të rëndësishme në kontekstin e shumë vendeve islame të sotme, ku fenomeni i varfërisë masive që ekziston krah për krah me një numër relativisht të vogël njerëzish të pasur mund të kërkojë mobilizimin shtesë të burimeve. Për më tepër, shpërndarja e drejtë e të ardhurave në një situatë ku zhvillimet e jashtme kanë çuar në një grumbullim të paprecedentë të të ardhurave personale, mund të mos jetë plotësisht e arritshme vetëm përmes detyrimeve të Zekatit. Në një situatë të tillë, Zekati mund të interpretohet si përpjekja minimale dhe jo maksimale për të ndryshuar gjendjen. Por duket e mundshme, në bazë të dëshmive të regjistruara në literaturën e hershme islame, që një detyrim shtesë i detyrueshëm mbi të ardhurat e jashtëzakonshme është i lejueshëm sipas ligjit islam.
Funksioni i alokimit në ekonominë islame mund të kërkojë gjithashtu një sistem taksash të ndërtuar në mënyrë të përshtatshme. Një alokim optimal i burimeve të komunitetit ndërmjet sektorëve të ndryshëm të ekonomisë dhe brenda secilit sektor ka të ngjarë të kërkojë një politikë tatimore të përshtatur për këtë nevojë. Po ashtu, alokimi i burimeve në shkallë kohore dhe hapësinore kërkon një përdorim të mençur të politikës tatimore së bashku me politikën monetare dhe masa të tjera rregullatore. Mirëqenia ekonomike e komunitetit islam mund të kërkojë një shpërndarje më të përshtatshme të burimeve si në kohë ashtu edhe në hapësirë. Alokimi ndërkohor i burimeve të kufizuara, ose ruajtja e tyre në interes të komunitetit islam përmes ndërhyrjes shtetërore apo menaxhimit publik, është përmendur edhe në vetë Kuranin, në Suren Jusuf.
Ajetet që flasin për “Fay” ( i referohet pasurisë që merret nga pushtimi i tokave ose pasurive të tjera të një shteti të huaj, pa luftë të drejtpërdrejtë ) kanë përcaktuar qartë një alokim të drejtë ndërkohor të të ardhurave nga Fay. Edhe pse fillimisht të gjitha këto të ardhura shpërndaheshin pa marrë parasysh brezat pasues, Omer r.a e ndryshoi këtë politikë përsa i përket shpërndarjes së tokave të pushtuara në Irak dhe Egjipt. Këto toka u mbajtën nga shteti jo vetëm për të parandaluar përqendrimin e pasurisë, por edhe në interes të brezave të ardhshëm, siç e tregon argumenti i Mawazit.
Një shtet islam mund të kërkojë mobilizim shtesë të burimeve tatimore për: (a) të rregulluar lëvizjet e çmimeve; shqetësimi i përgjithshëm i Sheriatit në këtë drejtim pasqyrohet në ndalimin e grumbullimit spekulativ të mallrave jetike, megjithëse mungojnë udhëzime të veçanta në lidhje me kontrollin e çmimeve për arsye të dukshme; dhe (b) për të siguruar ato mallra që janë të domosdoshme për mirëqenien e shoqërisë dhe që nuk mund t’u lihen ndërmarrjeve private. Që shteti islam ka të drejtë të mobilizojë burime shtesë, përmes taksave të përkohshme ose metodave të tjera edhe nëse burimet konvencionale të arkës shtetërore nuk janë të mjaftueshme për të përballuar kërkesa emergjente, është argumentuar me kompetencë nga mendimtarët klasikë islamë. Gjatë vitit të urisë “Aam-E-Rimadah”, raportohet se Omer r.a e theksoi qartë fuqinë fiskale të një shteti islam.
